punim seminarik:
Gjendja shėndetėsore nė kujdesin parėsor tė Prishtinės dhe perspektiva e zhvillilmit
mentori: Prof.Dr.ISUF DEDUSHAJ kandidati: mr.sc.ph. Arijeta N.Stanovci
2008, Prishtinė
Hyrje
Nė periudhėn e para luftės kujdesi shėndetėsor i nivelit primar dhe mjeku i praksės sė pėrgjithshme, ishin nė njė pozitė tė palakmueshme, tė disfavorshme gjė qė reflektohej edhe nė shėrbimet shėndetėsore qė u ofroheshin popullatės. Kėshtu lindi nevoja qė tė bėhet njė ndryshim, riorganizim, reformė nė nivelin primar tė mbrojtjes shėndetėsore etėsordhe filluan filizat e para tė njė koncepti tė ri shėndetėsor, tė Mjekėsisė Familjare.
Nė Dhjetor 1999 - Janar 2000 nga Asociacioni i Mjekėve tė Pėrgjithshėm tė Kosovės (AMPK), u organizuan shumė takime ku personeli shėndetėsor nė Kosovė u njoftua me konceptin e Mjekėsisė Familjare.
Para vitit 1999 kishte ndryshime nė shfrytėzimin e shėrbimeve shėndetėsore publike dhe private nga ana e popullatės, me njė shtim tė aranzhimeve private dhe kujdesit shėndetėsor alternativ.
Historikisht, shėrbimet e shėndetėsisė primare janė parė si kontrolli i trafikut, d.m.th.
ofrimi i njė recete dhe referimi tek shėrbimet shėndetėsore dytėsore apo private. Kjo ēoi
tek njė pikėpamje e pėrhapur gjerėsisht pėr njė shėrbim shėndetėsor publik primar inferior dhe shėrbime superiore dytėsore dhe private. Si pasojė, njerėzit e anashkalonin kujdesin primar dhe shkonin direkt tek specialistėt e kujdesit dytėsor. Ishte kjo trashėgimi qė rezultoi nė referime tė panevojshme nė shėrbimet sekondare dhe ato private, gjė qė rezultoi nė njė pėrdorim joefektiv tė burimeve tė kujdesit shėndetėsor publik dhe shfrytėzim tė gjerė tė shėndetėsisė private tė parregulluar ligjėrisht. Kjo pėrfaqėson njė sfidė tė madhe pėr implementimin e politikės shėndetėsore operacionale dhe njė ndryshim qėndrimi pėr qytetarėt, shėrbyesit civil dhe profesionistėt.
Kėshtu vitit 1999, u ndėrmor hapi i guximshėm i reformimit te sistemit shėndetėsor. Mjekėsia familiare duhej tė ishte gurthemeli i politikės shėndetėsore tė Kosovės, me theks mė tė madh nė promovimin e shėndetėsisė, parandalimin sėmundshmėrisėdhe rolin e rojtarit sė portės qė kujdesi shėndetėsor parėsor duhet tė luaj ndaj shėrbimeve shėndetėsore dytėsore/tretėsore.
Nė shtator 2004 Ministria e Shėndetėsisė ka botuar Strategjinė e Kujdesit Parėsor Shėndetėsor nė Kosovė. Parashikimi i Ministrisė ishte qė 80-90% e gjithė shėrbimeve shėndetėsore do tė ofrohet nė kujdesin shėndetėsor parėsor, nė pėrputhje me normat ndėrkombėtare.
Tashmė janė bėrė arritje madhore nė zhvillimin e sistemit tė kujdesit shėndetėsor publik
parėsor, tė tilla si futja qė nga viti 2001 e trajnimit tė mjekut tė mjekėsisė familiare dhe trajnimi i infermiereve tė kujdesit shėndetėsor parėsor dhe hartimi i evidencės bazuar nė protokollet klinike pėr diagnostikimin dhe trajtimin e njė vargu sėmundjesh mjekėsore p.sh. tė hipertensionit.
Koncepti i Mjekėsisė Familiare parashikon qė qytetarėt do ta zgjedhin mjekun familjar si mjekun e tyre personal dhe familjar, i cili duhet tė jetė pikė referimi pėr kujdesin shėndetėsor dytėsor dhe tretėsor.
Kujdesi parėsor shėndetsor (KPSH) si gurthemel i kujdesit shėndetsor pėrbėhet nga
Qendrat Kryesore tė Mjekėsisė Familjare,
Qendrat e Mjekėsisė Familjare, dhe
Punktet
KPSH i jep prioritet shėrbimeve preventive, dhe duke zgjidhur 80-90% tė problemeve qė paraqiten nė atė pjesė ku vepron.
KPSH poashtu ka objektivė pėrcjelljen e gjendjes shėndetsore tė popullatės, sidomos diagnostikimin dhe tretmanin edhe nė shtėpi.
Detyrat e Qendrės sė Mjekėsisė Familjare:
shėrbime preventive
diagnoza fillestare dhe kujdesi elementar shėrues
kujdesi i emergjencės dhe stabilizimi i gjendjes sė pacientėve emergjent 24 orė
kujdesi shėndetėsor pėr nėnėn dhe fėmijėn
shėrbimet e shėndetit reproduktiv
shėrbimet themelore stomatologjike
vizitat shtėpiake
kujdesi paliativ apo ngushėllues
Ligji i Kosovės pėr Shėndetėsinė (Rregullorja 2004/30) ėshtė ligji themelor pėr rregullimin, pėrparimin dhe pėrmirėsimin e ofrimit tė kujdesit shėndetėsor pėr qytetarėt e Kosovės. Ai ėshtė gurthemeli mbi tė cilin janė ndėrtuar procedurat dhe politika shėndetėsore.
Strategjia e Kujdesit Parėsor Shėndetėsor u botua nga Ministria e Shėndetėsisė nė shtator 2004. Ajo mbėshtetet nga Udhėzimi Administrativ (Shėndetėsi 29/2004) i shtatorit 2004 mbi themelimin, organizimin, objektivat dhe funksionet e institucioneve tė shėrbimit primar.
Ligji pėr Shėndetėsi i Kosovės: Ligji nr. 2004/4 ofron hartimin e njė kornize administrative pėr tė lehtėsuar veprimtarinė e njė sistemi shėndetėsor efikas dhe tė drejtė nė Kosovė i cili bazohet nė meritėn dhe tregon karakterin multietnik tė Kosovės. Ai krijon bazėn ligjore pėr rregullimin, pėrparimin dhe pėrmirėsimin e ofrimit tė kujdesit shėndetėsor pėr qytetarėt e Kosovės.
Ekzistojnė njė numėr programesh tė rėndėsishme tė zhvillimit tė shėndetėsisė dhe tė trajnimi klinik, tė financuara nga njė varg qeverish/organizatash (p.sh. Zvicra, Finlanda,
SHBA-tė, MB-ja, EBA) qė janė duke u implementuar nga komunat individuale, Ministria e Shėndetėsisė dhe OJQ-tė si p.sh. DFID-ja, USAID-i, OBSH-ja, AER-i dhe ECHO. Ėshtė e rėndėsishme qė tė mbahen marrėdhėnie tė mira pune mes AKK-sė (Asociacionit tė Komunave tė Kosovės) agjensive donatore dhe Ministrisė sė Shėndetėsisė pėr tė siguruar qė sinergjitė dhe integrimi mes veprimtarive lokale dhe qendrore tė maksimalizohen dhe tė njihen prioritetet e komunave.
Deklaratė Parimore pėr Kujdesin Shėndetėsor Parėsor
Kjo deklaratė parimore fokusohet nė kujdesin shėndetėsor parėsor i cili nė ligj pėrfshin pėrgjegjėsitė e shėndetėsisė publike. Pos kėsaj, ngaqė duhet tė ketė vazhdimėsi pėr pacientėt nė kujdesin shėndetėsor parėsore dhe atė dytėsore janė bėrė referime edhe nė kėtė sektor.
Sipas ligjit aktual, Instituti pėr Shėndetėsi Publike, Autoritetet Shėndetėsore tė Qarkut (ASHQ) dhe komunat, tė gjitha kanė pėrgjegjėsi pėr funksionimin e shėndetėsisė publike.
Ato pėrfshijnė identifikimin dhe parandalimin e sėmundjeve ngjitėse, edukimin shėndetėsor, shėndetin e mjedisit, ujin e sigurtė tė pijes dhe higjenėn, sigurinė e ushqimit dhe nutricionin dhe planifikimin e kujdesit parėsor shėndetėsor nė pėrputhje me nevojat shėndetėsore tė popullatės. Tė gjitha kėto aspekte janė faktorė tė brendshėm pėr funksionimin e kujdesit parėsor shėndetėsor dhe janė tė definuara nė ligj si pėrgjegjėsi tė komunave. Komunat kėrkojnė njė shkėmbim mė efektiv tė informacioneve nė mes: QKMF, komunės, IPSH-sė, dhe AQQ sė, pėr tė ndihmuar planifikimin e ofrimit tė shėrbimeve shėndetėsore dhe tė pėrgaditjes sė buxhetit.
KOMUNA E PRISHTINĖS
Shenjat e banimit nė Prishtinė i hasim qė nė parahistori. Hulumtimet arkeologjike nga koha e Neolitit tė hershėm, si nė Mat, Graēanicė, Ulpianė dėshmojnė pėr kėtė, pastaj nė epokėn e bronzit, deri te etnokultura dardane qė nga shek. VIII e VI para Lindjes sė Krishtit.
Nė tė dhėnat historike tė shkruara deri nė shek. XIV, pėr Prishtinėn kemi tė dhėna tė pakta e fragmentare. Kėshtu, pėr strukturėn e Prishtinės nuk mund tė mbėshtetemi vetėm nė tė dhėnat e shkurtėra e narrative nga Arkivi i Raguzės pėr periudhėn paraosmane. Tė pėrkujtojmė se gjatė periudhės sė sundimit romak, popullatėn e vendėse nė shumicė e pėrbėnin dardanėt, pastaj vijnė dubrovnikasit dhe sasėt. Me pushtimin e Artanės (ish-Novobėrdės) mė 1455, pra edhe tė Prishtinės nga Perandoria Osmane, nė Prishtinė filluan tė vijnė edhe turqit, ēerkezėt, romėt etj.
Etimologjia e emrit Prishtinė, duket se vjen nga njė gjuhė e lashtė indoevropiane, ndėrsa kuptimi i saj ėshtė; i lashtė, i fazės fillestare, diēka qė i pėrket tė kaluarės ose pri Justina sypozohet se pas rrenimit nga termeti i ulpijanės fillon ndėrtimi i Prishtinės dmth para Justines.
Duke u mbėshtetur nė kėto tė dhėna, hetohet se Prishtina ėshtė njė lokalitet i lashtė antik, por qė ėshtė pėrtėrirė gjatė periudhės sė Mesjetės. Shkrimi i parė pėr Prishtinėn ėshtė ai i vitit 1342 nga Perandori i Bizantit, Johan Kantakuzen, i cili Prishtinėn e pėrshkruan si njė fshat. Pas kėtij viti, ka tė ngjarė se ekzistonte kisha katolike e Shėn Mėrisė dhe si priftėrinj pėrmenden edhe emra, si ai i shqiptarit Don Lasio.
Meqė gjatė periudhės sė vjetėr ekzistonte qyteti i vjetėr Ulpiana (Ulkiana), ndėrsa gjatė mesjetės sė hershme Artana si qytet xehetarėsh, atėherė hetohet se Prishtina deri nė kohėn e sundimit osman, nuk dėshmon ndonjė rol tė rėndėsishėm gjatė shek. XIV e XV kur Prishtina, fillon tė zhvillohet edhe si qendėr e rėndėsishme tregtare. Komuna e Prishtinės shtrihet nė sipėrfaqe prej 572 km2. Prishtina i ka gjithėsej 48 fshatra. Dhe vlerėsohet se nė kėtė Komunė jetojnė rreth 500 000 banorė.
- QKMF PRISHTINĖ
Shtėpia e Shėndetit nė Prishtinė, nė bazė tė shėnimeve qė i kemi nė dispozicion ėshtė themeluar nė vitin 1951. Gjatė periudhave tė ndryshme, ka ardhė deri te ndryshimi i formės sė organizimit tė punės nė kėtė institucion. Qė nga viti 1970, Shtėpia e Shėndetit pėrbėhej nga katėr njėsi punuese:
1. Mjekėsia e pėrgjithshme;
2. Shėrbimi dispanzerik;
3. Shėrbimi stomatologjik;
4. Bashkėsia punuese
Nė kuadėr tė kėtyre bashkėsive punuese kanė vepruar kėto shėrbime: 1) shėrbimi i laboratoriumit, 2) Rö kabineti, 3) shėrbimi i vaksinimit, 4) shėrbimi pediatrik, 5) shėrbimi gjinekologjik, 6) kėshillimorja pėr fėmijė, 7) kėshillimorja pėr diabet, 8) barnatorja, 9) shėrbimi internistik, 10) shėrbimi i dermatologjisė, 11) shėrbimi i ORL-sė, 12) shėrbimi neuropsikiatrik, 13) shėbimi oftalmologjik, 14) shėrbimi i ndihmės sė shpejtė, 15) shėrbimi administrativ, 16) shėrbimi i shėrimit shtėpiak, 17) mjekėsia e punės, 18) shėrbimi teknik, 19) shėrbimi i DAT-it.
Skema organizative pas vitit 2000
Nė organizimin e mbrojtjes primare (KPSH) nė kėtė fazė, i ėshtė dhėnė prioritet konceptit tė Mjekėsisė Familjare. Skema momentale ėshtė si vijon:
- Mjekėsia Familjare;
- Shėrbimi specialistiko konsultativ;
- Shėrbimi stomatologjik;
- Shėrbimi diagnostik laboratoriumi dhe Rö-kabineti;
- Shėrbimi teknik, dhe
- Shėrbimi administrativ.
Mjekėsia Familjare ėshtė organizuar nė Qendrat e Mjekėsisė Familjare dhe Ambulanca.
Nė qytetin e Prishtinės ekziston Qendra Kryesore e Mjekėsisė Familjare (QKMF), gjashtė Qendra tė Mjekėsisė Familjare (QMF), si dhe njė nė Hajvali dhe njė nė Besi.
Ndėrsa, Ambulancat janė nė pesėmbėdhjetė fshatra: Shkabaj, Barilevė, Bardhosh, Llukar, Keqekollė, Dabishevc, Koliq, Mat, Slivovė, Mramor, Viti, Bullaj, Fllotacion, Kishnicė dhe Shashkovc.
Resurset Humane nė QKMF (Shtėpinė e Shėndetit) Prishtinė 31. 12. 2006
Nr. Profili Nr. P Nr. R. Profili Nr.ipun
1 Mjek familjar 63 17 Sp. I Higjienės 1
2 Mjek nė specializim 19 18 Biokimist 5
3 Specialist tė M.P. 6 19 Kimist 1
4 Mjek 22 20 Biolog 1
5 Pediatėr 25 21 Sociolog 2
6 Dermatovenerolog 7 22 Motra medicinale 286
7 Gjinekolog 6 23 Mami - akushere 18
8 Pneumoftiziolog 4 24 Ro-teknik 7
9 Radiolog 1 25 Laborant 40
10 Reumatolog 1 26 Administrator 5
11 Okulist 3 27 Zyrtar Prokurimi 1
12 Internist 4 28 Administrator 26
13 Neuropsikiatėr 2 29 Shėrbimi teknik 28
14 ORL 2 30 Autoparku 26
15 Specialist tė M.Punės 2 31 Enėlarėse 4
16 Epidemiolog 1 32 Higjienist 57
Nė komunėn e Prishtinės janė tė angazhuar 794 punėtorė mjekėsor dhe jo mjekėsor. Nė Mjekėsi tė pėrgjithshme punojnė 676 veta ku sipas pėrgatitjes profesionale kishte: 63 Specialistė tė Mjekėsisė Familjare, 19 mjek nė specializim Mjekėsi Familjare, 6 specialistė tė Mjekėsisė sė Pėrgjithshme, 22 mjek tė Praktikės sė Pėrgjithshme, 25 pediatėr, 7 dermatovenerolog, 6 gjinekolog, 4 pneumoftiziolog, 1 radiolog, 1 reumatolog, 3 oftalmolog, 4 internistė, 2 neuropsikiatėr, 2 specialilistė tė ORL-sė, 2 specialistė tė mjekėsisė sė punės, 1 epidemiolog, 1 specialist i ekologjisė humane, 5 biokimistė, 1 kimist, 1 biolog, 2 sociolog, 286 motra medicinale, 18 mami (akushere), 7 teknik tė Rö-sė, 40 laborantė dhe 147 punėtor tė tjerė jo mjekėsor.
Nė Shėrbimin Stomatologjikė punojnė 118 punėtorė sipas kėsaj pėrgatitje profesionale: 7 specialistė tė protetikės, 5 specialistė tė pedodoncisė, 3 specialistė tė sėmundje tė dhėmbėve dhe gojės (S.DH.G.), 2 Kirurg oral, 32 stomatolog, 12 teknik tė dhėmbėve, 43 asistentė tė dhėmbėve, 6 teknik tė rentgenit 2 teknik tė kartotekės dhe 6 tė tjerė jo mjekėsorė.
Shėrbimi Stomatologjik
Nr.rendor Profili Nr. i punėtorėve
1 Specialist protetike 7
2 Specialist pedodonte 5
3 Specialist - S.DH.G. 3
4 Kirurg oral 2
5 Stomatolog 32
6 teknik tė dhėmbėve 12
7 Asistent tė dhėmbėve 43
8 Teknik tė rentgenit 6
9 Teknik tė kartotekės 2
10 Depoist 1
11 Elektricist 2
12 Higjienist 3
Gjithsej 118
DISKUTIMI dhe PĖRFUNDIMET
Para vitit 1999 kishte ndryshime nė shfrytėzimin e shėrbimeve shėndetėsore publike dhe private nga ana e popullatės, me njė shtim tė aranzhimeve private dhe kujdesit shėndetėsor alternativ.
Gjatė vitit 1999, shumė Shtėpi Shėndeti, tani Qendra tė Mjekėsisė Familjare (themeli i ofrimit tė shėrbimit tė kujdesit shėndetėsor parėsor) u shkatėrruan dhe/ose patėn pak investime nė 10-15 vjetėt para 1999-ės. Ndėrsa shumė janė rindėrtuar ose kanė patur njėfarė renovimi, shumė vazhdojnė tė kenė nevojė pėr investime si nė mjedise ashtu edhe pėr pajisje.
Studimet ndėrkombėtare tregojnė se niveli i sistemit tė kujdesit shėndetėsor parėsor tė njė vendi shoqėrohet me pėrmirėsimin e treguesve tė vdekshmėrisė sė popullatės nga tė gjitha shkaqet, vdekshmėrisė sė prematurėve nga tė gjitha shkaqet dhe vdekshmėrisė sėprematurėve nga shkaqe specifike, nga sėmundjeve madhore respiratore dhe kardiovaskulare. Pėr mė tepėr, zgjerimi i ofrimit tė kujdesit shėndetėsor parėsor shoqėrohet me shtimin e pacientėve tė kėnaqur nga shėrbimi dhe pakėsimin eshpenzimeve tė pėrgjithshme pėr kujdesin shėndetėsor.
Studimet nga vendet e zhvilluara tregojnė se orientimi drejt sistemeve tė bazuara tek specialistėt shkakton pabarazi nė qasje. Sistemet shėndetėsore nė vendet me tė ardhura tė ulta (tėpakta) me njė orientim tė fuqishėm nė kujdesin shėndetėsor parėsor kanė tendencė tė jenė mė pro tė varfėrve, mė tė barabarta dhe qė ofrojnė qasje mė tė madhe. Nė nivel operacional, shumica e studimeve tregojnė se shfrytėzimi i mjekėve tė kujdesit shėndetėsor parėsor zvogėlon pakėson shpenzimet dhe shton numrin e pacientėve tė kėnaqur pa asnjė efekt tė padėshirueshėm mbi cilėsinė e kujdesit apo shėndetin e pacientit.
Situata aktuale dhe rekomandimet
Qė nga viti 1999, ėshtė arritur pėrparim i rėndėsishėm nė zhvillimin e shėrbimeve tė kujdesit shėndetėsor parėsor nė Kosovė, pėrmes implementimit tė Mjekėsisė Familjare
dhe futjes sė evidencės sė bazuar nė protokollet e trajtimit.
Pritet qė KPSH tė trajtoj 80-90% tė rasteve, banorėt tė zgjedhin mjekun familjar personal.
Kujdesi esencial stomatologjik do jetė gjithnjė pjesė e KPSH sė dhe
specialistėt e spitaleve ofrojnė kujdes specialistik vetėm me posedim tė udhėzimit nga mjeku i KPSH-sė (edhe kujdesi mental nė kuadėr tė KPSH-sė).
Udhėzimi Administrativ 29/2004 shprehet se specialistėt e mjekėsisė familjare (MF) duhet tė jenė nė raportin 1:2000 me pacientėt. Pa njė rekrutim dhe trajnim tė shtuar tė stafit shtesė, ky synim nuk do tė arrihet pėr shumė vite nė tė ardhmen.
Ekziston nevoja pėr shtimin e tė ardhurave pėr Qendrat Kryesore e Mjekėsisė Familjare (QKMF) nė mėnyrė qė nevojat pėr shpenzime pėr pėrmirėsimin e statusit shėndetėsor tė grupeve tė vėna nė shenjestėr tė kujdesit parėsor shėndetėsor tė mund tė plotėsohen nė baza tė qėndrueshme.
Ekziston njė mungesė e madhe e kuadrove profesionale tė kujdesit shėndetėsor parėsor, tė tillė si doktorė tė mjekėsisė familjare, infermiere tė trajnuara, radiologė dhe staf i kualifikuar i patologjisė dhe mungesė e qasjes sė barabartė nė shėrbimet e kujdesit parėsor shėndetėsor nė Kosovė.
Poashtu me disa pėrjashtime tė dukshme, ekziston demotivim i pėrhapur i kuadrove, mungesa e stimujve profesional pėr njė llojllojshmėri arsyesh duke pėrfshirė pagat e ulta, kushtet e kėqija tė punės, ngarkesėn e punės nėpėr klinika, procedurat joefektive dhe joefikase tė prokurimit pėr furnizimet me pajisje mjekėsore dhe jomjekėsore p.sh. barėrat, mobiljet e zyrave, korrupsioni qė ndihet.
Ekziston nevoja urgjente pėr tė rishikuar pagat e stafit profesional kyē, veēanėrisht tė specialistėve tė mjekėsisė familjare (MF), pėr tė vazhduar renovimin e mjediseve shėndetėsore dhe pėr tė rishikuar procedurat aktuale tė prokurimit administrative duke pėrfshirė hartimin e buxheteve nė mėnyrė qė ato tė jenė sa mė afėr pacientėve qė tė jetė e mundur, si edhe rekrutimin e njerėzve tė duhur nė pozitat udhėheqėse kyēe.
Ekziston gjithashtu nevoja pėr tė rritur pagat e stafit profesional, nė mėnyrė qė tė tėrhiqet njė numėr mė i madh i personelit nė kujdesin primar dhe tė mbahen ata mjek qė marrin kualifikime nė MF por qė pastaj nuk punojnė nė kujdesin parėsor shėndetėsor, tė ofrohet njė sistem i pranueshėm i kujdesit parėsor shėndetėsor publike. Kjo do tė pėrmirėsonte barazinė nė qasje pėr shėrbimet dhe sė kėndejmi do tė pėrmirėsonte rezultatet e shėndetėsisė tek popullata.
Numri i personelit qė duhet tė punėsohet caktohet nga qeveria qendrore
Buxheti i kujdesit shėndetėsor parėsor pėrcaktohet nga qeveria qendrore dhe ndahet pėr pagat, mallrat dhe shėrbimet. Nė realitet, ky buxhet nuk u ėshtė transferuar komunave tė cilave u ėshtė dhėnė pėrgjegjėsia pėr shėrbimet e kujdesit parėsor shėndetėsor. Komunat kanė tė drejtė tė pėrfshihen nė procesin e caktimit tė buxhetit dhe pėrcaktojnė prioritetet lokale. Buxheti pėr kujdesin parėsor shėndetėsor duhet tu transferohėt menjėherė komunave.
Komunat insistojnė qė drejtorėt e tė gjitha KQMF duhet tė kenė kualifikimin si MF dhe pėrvojė nė menaxhim. Procesi i rekrutimit duhet tė jetė transparent dhe tė jetė i bazuar nė aftėsitė profesionale nė vend qė tė jetė emėrim politik.
Specialistėt e mjekėsisė familjare dhe infermierėt e familjar kanė qasje pėr EVP (Edukimi vazhdueshėm profesional)EVP-ja duhet tė bėhet e mundur pėr tė gjithė stafin profesionale.
Komunat kėrkojnė tė kenė tė drejtėn tė pėrfshihen nė analizėn e nevojave tė trajnimit profesional dhe tė konsultohen se kush do tė dėrgohet pėr trajnim pėr MF, pėr tė siguruar qė paratė publike tė shpenzohen nė mėnyrė tė pėrshtatshme dhe qė nevojat e shėrbimit tė kujdesit parėsor shėndetėsor tė jenė plotėsuar.
Komunat inkurajojnė marrjen nė konsideratė tė mundėsisė sė shfrytėzimit tė mjeteve shtesė tė tė hyrave pėr kujdesin parėsor shėndetėsor p.sh.lėshimin e ēertifikatave tė ndryshme mjekėsore.
Numri i personelit qė duhet tė punėsohet caktohet nga qeveria qendrore. Nė shumė QMF, ekziston numėr i pamjaftueshėm i stafit klinik dhe njė numėr i madh i stafit administrativ, i cili do tė mund ta mbulonte ngarkesėn e punės me mė pak staf, nėse ai do tė ishte mė efektiv.
Meqė komunat janė vendi mė i mirė pėr tė identifikuar nevojat lokale pėr kujdes shėndetėsor, komunat duan tė identifikojnė vetė nevojat e tyre pėr staf, bazuar nė nevojat lokale pėr kujdes shėndetėsor duke respektuar normat dhe standardet pėr mjekėsi familjare dhe pastaj tė ndryshojnė llojet dhe numrin e stafit tė punėsuar pėr tė ofruar shėrbimet e kėrkuara.
Ofrimi i kujdesit shėndetėsor falas nė institucionet publike tė shėndetėsisė pėr grupet e
specifikuara nė Ligjin e Shėndetėsisė tė Kosovės 2004/30 konsiderohet si njė kontribut i
madh pėr pėrmirėsimin e shėndetėsisė pėr qytetarėt
Nė tė gjitha komunat, formulari pėr mbledhjen e tė dhėnave tė kujdesit parėsor shėndetėsor u fut nė dhjetor tė vitit 2003. Detajet bazė tė pacientit dhe informacionit pėr
diagnozėn futen nė njė kompjuter qendror. Megjithatė, me pėrdorim tė gjerė tė sektorit
privat nė tė gjitha komunat, tė cilat nuk ofrojnė kėtė lloj informacioni, informacioni qė ka tė bėjė me popullatėn p.sh. numri i personave me sėmundje kronike, etj., nuk mund tė sigurohet. Ndėrkohė qė nga QKMF-tė dėrgohen tė dhėna nė MSH, nuk ka tė dhėna tė
plota tė dėrguara tek komunat pėr planifikimin e kujdesit shėndetėsor/monitorimin e trendit tė sėmundjeve, etj nga MSH.
Parimet pėr ofrimin e shėrbimit shėndetėsor, d.m.th.:
-barazia
-cilėsia
-ndershmėria dhe pėrgjegjėsia
-gjithėpėrfshirja dhe jodiskriminimi
-financimi i qėndrueshėm
-financimi kosto/efektiv
-bashkėfinancimi, d.m.th. parandalimi i pėrdorimit tė panevojshėm tė
shėrbimit shėndetėsor dhe mbėshtetja nė sistemin e referimit
Shėndetėsia primare duhet tė pėrfshijė:
a) pėrparimin, parandalimin, mjekimin, shėrimin dhe rehabilitimin qė kanė tė bėjnė me sėmundjet, ērregullimet shėndetėsore si edhe lėndimet
b) edukimin shėndetėsor
c) imunizimin
d) pėrcaktimin e diagnozės fillestare dhe kujdesin parėsor shėndetėsor duke pėrfshirė edhe ndėrhyrjet e vogla kirurgjikale
e) promovimin e shėndetit oral dhe kujdesin themelor stomatologjik
f) kujdesin pėr shėndetin mendor tė bazuar nė bashkėsi
g) rehabilitimin e bazuar nė bashkėsi
h) Sigurimin e ujit dhe ushqimit cilėsor
Ekipi i mjekėsisė familjare duhet tė pėrbėhet nga punėtorėt shėndetėsor tė mėposhtėm:
Doktor i mjekėsisė
Doktor i stomatologjisė
Specialistėt e mjekėsisė familjare
Magjistri i farmacisė
Pediatri
Obstetėr-Gjinekologu
Specialisti i biokimisė klinike
Infermieret, mamitė, fizioterapeutėt dhe teknikėt mjekėsor
Institucionet e shėndetėsisė primare pėrcaktohen si:
Qendrat kryesore tė mjekėsisė familiare
Qendra e mjekėsisė familiare
Ambulanca shėndetėsore
Qendra e mjekėsisė urgjente nė komunat me mbi 150,000 banorė
Barnatore
Qendra e rehabilitimit
Sqarimi i roleve tė ndryshme tė qeverisė qendrore dhe asaj komunale dhe vendosja e vijave tė qarta tė dialogut si vertikalisht ashtu edhe horizontalisht me mekanizma rishikimi konsultativ, do tė kontribuojė nė masė tė madhe pėr pėrmirėsimin e efiktshmėrisė nė pėrdorimin e burimeve njerėzore dhe tė aftėsive qė janė tė kufizuara.
Megjithatė nė kujdesin parėsor shėndetėsor janė bėrė pėrmirėsime dhe hapa tė mėdha gjatė pesė viteve tė kaluara.
Nė Ligjin pėr shėndetėsi 2004 shprehet se komunat sigurojnė zbatimin e kujdesit shėndetėsor parėsor duke i dhėnė pėrparėsi zbatimit tė masave parandaluese nėpėrmjet zbatimit tė konceptit tė mjekėsisė familjare
Komunat duan tė kenė pėrfshirje mė tė madhe tė stafit nė hartimin e politikės shėndetėsore dhe tė planifikimit shėndetėsor gjė qė do tė mundėsonte qė implementimi i politikės shėndetėsore tė jetė mė efektiv dhe tė arrijė rezultate shėndetėsore tė pėrmirėsuara pėr popullatėn.
Ekzistojnė nivele shumė tė ndryshueshme tė komunikimit dhe bashkėpunimit mes Ministrisė sė Shėndetėsisė, gjashtė Autoriteteve Shėndetėsore tė Qarkut (pika lokale e hyrjes nė Ministrinė e Shėndetėsisė), Spitaleve dhe tridhjetė komunave. Pėr shembull, ekzistojnė njė numėr shembujsh ku komunat dhe Qendrat Kryesore tė Mjekėsisė Familjare nuk kanė marrė kopje tė dokumentacionit relevant qė ka tė bėjė me kujdesin shėndetėsor prėsor. Nė tė gjitha komunat mungon bashkėpunimi pėr sistem tė mirėfillt tė referimit nga niveli parėsor shėndetėsor nė nivelin sekondar dhe feedback-u.
Nga ana tjetėr, ka shembuj tė pėrparimit tė zhvillimit tė kujdesit shėndetėsor parėsor, gjė qė i atribuohet nė mėnyrė direkte menaxhimit tė mirė bashkėpunues mes qeverisė qendrore dhe asaj lokale.
Nevojitet tė krijohet njė sistem i pėrmirėsuar i komunikimit dhe njė bashkėpunim mė i madh mes qeverisė qendrore dhe qeverive lokale nė mėnyrė qė praktikat e mira tė pėrsėriten nė tė gjitha komunat. Kjo do tė ndihmojė qė tė pakėsohet mėnyra aktuale e pabarabartė e zhvillimit tė kujdesit parėsor nė Kosovė.
Ekziston qasje e ndryshme nė shėrbimet dhe pajisjet nė qendra tė ndryshme tė mjekėsisė familjare (QMF), veēanėrisht nė zonat rurale ku jeton 60% e popullatės Komunat insistojnė qė parimi i barazisė nė trajtim, qasje nė shėndetėsi dhe shpėrndarja e barabartė e burimeve shėndetėsore bazuar nė barazinė ekonomike dhe shoqėrore, tė pėrqafuara nė Ligjin e Shėndetėsisė sė Kosovės, tė realizohen pėr tė gjithė qytetarėt, qoftė pėr ata qė jetojnė nė komunat urbane apo nė ato rurale.
Me disa pėrjashtime tė dukshme, ekziston demotivim i pėrhapur i kuadrove, mungesa e
stimujve profesional pėr njė llojllojshmėri arsyesh duke pėrfshirė pagat e ulta, kushtet e
kėqija tė punės, ngarkesėn e punės nėpėr klinika, procedurat joefektive dhe joefikase tė
prokurimit pėr furnizimet me pajisje mjekėsore dhe jomjekėsore p.sh. barėrat, mobiljet e
zyrave, korrupsioni qė ndihet.
Pasi qė tė gjitha referimet pėr nė kujdesin dytėsor (si ai publik edhe ai privat) shkojnė
pėrmes kujdesit primar kurse kujdesi primarka burime tė mjaftueshme profesinale qė tė
arrijė rolin efektiv tė mbylljes se portave pėr tek shėrbimet spitalore, atėherė kėrkesa pėr specialist nė shėrbimin dytėsor tė kujdesit nuk do tė ishte aq e lartė. Si rrjedhojė burimet do tė mund tė ridrejtoheshin nga kujdesi dytėsor pėr nė kujdesin parėsor.
Pas vitit 1999, fokusi ishte vėnė nė rekrutimin e stafit pėr tė pakėsuar shifrat e papunėsisė nė vend qė ti jipej rėndėsi kombinimit tė aftėsive dhe kompetencės pėr tė ofruar shėrbimet e kujdesit shėndetėsor parėsor.
Nė shumė QMF, ekziston numėr i pamjaftueshėm i stafit klinik dhe njė numėr i madh i stafit administrativ, i cili do tė mund ta mbulonte ngarkesėn e punės me mė pak staf, nėse ai do tė ishte mė efektiv. Nė mėnyrė interesante, kjo ēėshtje ėshtė identifikiuar gjerėsisht nė Raportin e Bankės Botėrore.
Meqė komunat janė vendi mė i mirė pėr tė identifikuar nevojat lokale pėr kujdes shėndetėsor, komunat duan tė identifikojnė vetė nevojat e tyre pėr staf, bazuar nė nevojat lokale pėr kujdes shėndetėsor.
E kjo zbatohet padyshim duke respektuar normat dhe standardet pėr mjekėsi familjare dhe pastaj tė ndryshojnė llojet dhe numrin e stafit tė punėsuar pėr tė ofruar shėrbimet e kėrkuara.
Strategjia dhe Objektivat:
Njė QMF nė 10 000 banorė.
Stimulimi i Mjekėsisė Private
Sigurimi i Barnave Esenciale
Megjithatė, me qėllim qė tė realizohen tė gjitha pėrfitimet nga shėrbimi shėndetėsor i drejtuar nga kujdesi parėsor shėndetėsor duhet tė ketė mė shumė bartjen e kompetencave tek komunat dhe tė pėrfshihen mė shumė ato nė planifikimin dhe zhvillimin e kujdesit parėsor dhe nė implementimin e politikės sė kujdesit parėsor shėndetėsor.
Duhet gjithashtu tė ketė harmonizim tė stafit shėndetėsor brenda Qendrave tė Mjeksėsisė familjare. Pa kėto ndryshime nuk do tė arrihet sigurimi i efekasitetit nė sistemin shėndetėsor dhe pėrmirėsimet nė statusin shėndetėsor tė popullatės.
Shkurtesat
ASHQ - Autoriteti Shėndetėsor i Qarkut
MF - Mjekėsia Familjare
QMF - Qendra Mjekėsore Familjare
QKMF - Qendra Kryesore Mjekėsore Familjare
MSH - Ministria e Shėndetėsis
OJQ - Organizatė Jo Qeveritare
KPSH - Kujdesi Parėsor Shėndetėsor
Referencat:
1. Ministria e Shėndetėsisė Shėndetėsia dhe Kujdesi shėndetėsor nė Kosovė, shkurt 2004
2. Deklaratė Parimore mbi Kujdesin Parėsor Shėndetėsor , MSH
3. Prof.Dr. Isuf Dedushaj, Instituti Kombėtar i Shėndetėsisė Publike- raporta dhe tė dhėna nga hulumtimet
4. Strategjia e kujdesit parėsor shėndetėsor, MSH
5. Raporti i UNDP-sė mbi Zhvillimin Njerėzor nė Kosovė 2004, shtator
6. Ligji pėr Shėndetėsi i Kosovės: Ligji nr. 2004/4, Rregullorja e UNMIK-ut 2004/30
mr.sc.ph. Arijeta N.Stanovci
|
